Zamknij

Symbole słowiańskie - jak wyglądają i co oznaczają?

22.03.2021
Aktualizacja: 22.03.2021 17:03

W przeszłości niemal każda grupa etniczna posiadała swój niepowtarzalny zbiór wierzeń i tradycji. Wiązały się z nimi także różnorodne obrzędy. Jakie znaczenie miały symbole słowiańskie? Czym były tatuaże słowiańskie?

Znaczenia symboli słowiańskich.
fot. Shutterstock

Mimo że Słowianie uważani są za największą grupę ludów indoeuropejskich, ich dzieje zostały bardzo słabo udokumentowane. Niewiele wiemy na temat życia naszych przodków oraz ich religii. Warto więc nieco zagłębić się w ich historię.

Skąd się wzięły symbole słowiańskie?

Słowianami określa się ludy indoeuropejskie zamieszkujących dawne tereny Europy Wschodniej, Środkowej i Południowej oraz części Azji. Wywodzi się ona z języka prasłowiańskiego. Obecnie potomkowie Słowian zasiedlają dużą część Europy oraz część Azji. Jest to wynikiem wielkiej wędrówki ludów, która miała miejsce na przełomie VI i VII w. n.e.

Pomimo faktu, że Słowianie są przodkami większości Europejczyków, ich przeszłość jest bardzo mało znana. Nie zachowały się praktycznie żadne zapisane przekazy z czasów przed chrystianizacją. Również mitologia tamtych ludów jest szczątkowa. Wierzenia i symbole słowiańskie przekazywane były w lakonicznych relacjach spisywanych przez chrześcijan, często nieznających zbyt dobrze słowiańskiej tradycji. Z tego względu całkowita rekonstrukcja wierzeń słowiańskich jest w zasadzie niemożliwa, a wiedza, którą posiadamy, jest dość niewielka. Bez problemu można jednak zauważyć nawiązania do mitologii greckiej, rzymskiej czy germańskiej. Podstawą każdej z nich było natomiast wielobóstwo.

Zobacz także: Symbol siły - magiczny znak w wielu odsłonach

Najważniejsze słowiańskie symbole

W wierzeniach słowiańskich niezwykłą wagę przypisywano pismu obrazkowemu i prostym wzorom, które utożsamiano z konkretnym bóstwem. Oto najważniejsze z nich:

  • Mokosz - znak Matki-Ziemi, która była patronką kobiet oraz ich pracy. Była jednym z najważniejszych bóstw panteonu słowiańskiego. Ochraniała kobiety podczas porodu, strzegła domowego ogniska, była patronką takich prac jak pieczenie chleba, strzyżenie owiec czy tkanie. Jej symbol to cztery symetrycznie ułożone kwadraty połączone dwoma krzyżującymi się liniami.
  • Rod - według wierzeń pierwszych Słowian był on Stwórcą Świata. To najważniejsze bóstwo, tzw. bóg praojciec - patron rodziny, losu i plonów. Symbolizuje go okrąg przełamany trzema średnicami. W późniejszym okresie jego kult zastąpiono kultem Światowida.
  • Łada - była boginią miłości, płodności i piękna. Jej symbol to okrąg oraz wpisane w niego dwie pary krzyżujących się linii. Analogicznych postaci można dopatrywać się  w wielu innych religiach, m.in. starożytnych wierzeniach greckich, rzymskich, mezopotamskich czy egipskich. Boginiami podobnymi do Łady były, chociażby Afrodyta czy Wenus.
  • Nemiza - słowiański bóg nieszczęścia i śmierci. Symbolizował również wędrówkę duszy do zaświatów. Jego wizerunek często przedstawiany był jako mężczyzna o jednym skrzydle, a jego atrybutem była gołębica. 
  • Dadźbóg - to słowiańskie bóstwo dostatku, pomyślności i bogactwa. Symbolizują go cztery symetrycznie ułożone kwadraty.
  • Świętowit - to bardziej rozbudowana postać, zazwyczaj przedstawiana z czterema głowami obróconymi w cztery strony świata. Uważany był za boga wojny i słońca. Jego atrybutem był miecz. Nierozerwalnie wiązała się z nim również postać białego konia. Symbole Świętowita są jednymi z najpopularniejszych, zachowanych zresztą do dziś.

Zobacz także: Biały gołąb – symbol i znaczenie w kulturze

Pozostałe symbole słowiańskie i ich znaczenie

Nie wszystkie słowiańskie symbole związane były z czcią konkretnego boga. Wiele z nich pełniło inną funkcję - były to tzw. magiczne symbole ochronne, które miały zapewniać noszącym je osobom powodzenie. Należą do nich m.in.:

  • Lununa - miał on szczególne znaczenie dla kobiet, które wg. Słowian były bardziej podatne na uroki. Wierzono, że chroni przed działaniem złych mocy. Miał kształt półksiężyca, a słowiańskie kobiety nosiły go w formie wykutego z metalu naszyjnika.
  • Kołowrót - nazywany również Swarzycą, jest słowiańską wersją swastyki. Symbol ten miał przynosić szczęście i dobrobyt, a także odpędzać złe moce. Był znakiem życia i słońca. Często pojawiał się na odzież i broni, a nawet monetach. Był to również motyw tatuaży słowiańskich.
  • Znak Peruna - to charakterystyczna, sześcioramienna figura, która miała zapewniać ochronę przed burzami, piorunami oraz innymi nieszczęściami powodowanymi przez pogodę. Symbol ten bardzo często pojawiał się na belkach słowiańskich domów. Do dziś można go znaleźć na starych, wiejskich zabudowaniach, szczególnie na Podkarpaciu i na Podhalu.
  • Znak Welesa - jest to symbol zawarty na w kształcie trójkąta równoramiennego. Wiąże się on z bogiem zmarłym Welesem, znak ten zazwyczaj pojawiał się więc na pradawnych cmentarzyskach. Symbolem tym oznaczano również różnorodne umowy i przysięgi.
  • Triskelion - to słowiański znak równowagi. Składa się on z trzech identycznych elementów - ramion, spirali i meandrów, tworzących wspólnie harmonijny, geometryczny wzór. Symbol ten pojawiał się w wielu religiach całej Europy - od Grecji aż po Irlandię.
  • Auseklis - czyli Znak Gwiazdy Porannej - to ośmioramienna gwiazda, uważana za magiczny symbol ochronny. Jej zadaniem była ochrona przed złymi urokami. Wyglądem zbliżony jest do innego symbolu - pentagramu. 
  • Ręce Boga - jest to symbol składający się z krzyża zakończonego charakterystycznym grzebieniem. Prawdopodobnie przedstawiał Najwyższego Boga. Symbol ten pojawiał się w wielu miejscach kultu dawnych Słowian. Po raz pierwszy odkryto go podczas prac archeologicznych w 1936 r. Określono wtedy, że pochodzi z przełomu III/IV w. n.e.

Wierzenia i symbole słowiańskie miały na celu objaśnienie żyjącym wtedy ludziom świata oraz wielu jego zjawisk. W bóstwach pokładali nadzieję na lepszy los, składali im również ofiary, by były dla nich łaskawe. Kres wierzeń słowiańskich nadszedł wraz z chrystianizacją, która niekiedy w bardzo brutalny sposób zmuszała ludy słowiańskie do wyparcia swoich dotychczasowych wierzeń.

Zobacz także: Symbol szczęścia - co przynosi pomyślność?

Słowiańskie znaki runiczne

Ciekawym rodzajem symboli są również runy. Jest to specyficzny rodzaj zapisu, będącego pierwowzorem pisma. Pojawiały się one nie tylko na terenach zamieszkałych przez Słowian, ale także Wikingów. Najstarsze ślady pisma runicznego w Polsce odkryto na terenie osady w Podebłociu. Ich wiek szacuje się na VII/VIII w. n.e. Dużą rolę w ich rozpowszechnieniu w świadomości społecznej miała literatura i kinematografia fantastyczna, z dużym naciskiem na książki Tolkiena.

Zobacz także: Oko Horusa – pochodzenie i znaczenie symbolu

Symbole słowiańskie w nowożytności

Obecnie do starodawnych znaków nie przywiązuje się już zbyt dużego znaczenia. Dla wielu osób są one całkowicie nieznane, inni uważają je za typowe symbole pogańskie, które nie powinny być rozpowszechniane. Duży wpływ na ten stan rzeczy miał Kościół Katolicki oraz wydarzenia historyczne. Kołowrót, pierwotnie będący symbolem szczęścia, słońca i fortuny, w uproszczonej formie wykorzystywany był podczas II wojny światowej przez hitlerowców. Sprawiło to silne, negatywne zakorzenienie go w świadomości społecznej. Współcześnie swastyka uważana jest za symbol nazistowski, a jej używanie zostało zakazane w wielu krajach.

Zobacz także: Egipski skarabeusz - symbol starożytnego Egiptu

Słowiańskie wzory dziś

Osoby, które interesują się historią Słowian, często zrzeszają się na różnorodnych forach i grupach. Wymieniają się tam swoją wiedzą i tworzą fankluby. Poszukują również elementów zawierających symbole słowiańskie. Największą popularnością cieszy się biżuteria, odzież oraz słowiańskie tatuaże. Często pojawiają się w nich wzory i symbole zaczerpnięte z mitologii ludów indoeuropejskich, szczególnie tych mających przynosić szczęście i powodzenie oraz chronić przed złymi mocami.