Zamknij

Koan - czym jest? Jak działa i jakie są rodzaje koanów?

22.03.2021
Aktualizacja: 22.03.2021 19:17

Nie każdy o tym wie, ale istnieje coś takiego jak koan, czyli wspaniałe ćwiczenie dla umysłu, wykraczające poza myślenie. Nie znajdziemy w nim logicznych wyjaśnień. Uderza ono w to, do czego przywiązuje się człowiek.

Czym jest koan i jakie są jego rodzaje?
fot. Shutterstock

Koan ma wyzwalać człowieka z narzuconych sobie schematów. Mistrzowie chan pracowali nad tym ćwiczeniem po to, aby niejako uwolnić człowieka z więzienia, w którym zamknął siebie sam. Koan jest spontaniczny, ponieważ takie jest właśnie działanie czystego umysłu.

Zobacz także: Lykke zastąpi hygge? Nowy trend, na który warto zwrócić uwagę

Koan i jego definicja

Czym tak naprawdę są koany? W polskim społeczeństwie mówi się, że jest to paradoksalna opowieść, zawierająca szokujące stwierdzenia, która zadawana jest osobie, chcącej uczyć się praktyki koanu. Chodzi w tym wszystkim o to, aby poprzez ową opowieść, uczeń dotarł do sedna swojej medytacji. Nie jest to jednak zupełnie właściwa i jedyna definicja. To prawda, że szok dotyczy sztuki koanowej, jednak sama medytacja może przybierać zupełnie różne formy. Istnieje rodzaj medytacji, który polega na kontemplowaniu koanowych wersetów, jednak celem nie jest tu dojście do sedna medytacji, a jedynie wywołanie poczucia poznawczej bezradności.

Częściej mamy tu do czynienia z improwizowanym dialogiem zagadką. Odpowiedź niekoniecznie musi być werbalna, może być również pozawerbalna.

Działanie koan zen

Umysł człowieka ma to do siebie, że wchodzi w swoje koleiny, z których później ciężko jest mu się wydostać. Ćwiczenie koan składa się z dialogu - pytań i odpowiedzi. Jego celem jest poddanie w wątpliwość tego, co dzieje się dziś w świecie, czym człowiek na ogół się zadowala. Zmusza uczestnika ćwiczenia, aby przyjął postawę badawczą, którą musi utrzymać w swojej głowie tak długo, aż nie wyląduje na skraju umysłowej przepaści. Wówczas nie ma innego wyboru, jak tylko skok w nieznane. Niektóre z koanów są bardzo silne i potrafią wywołać w człowieku pustkę, co często wiąże się z całkowitym myśleniem, wykraczającym poza schematy, które sami sobie narzucaliśmy przez całe życie. Niektórym osobom, mogą się one wydawać totalnie bezsensowne, jednak mimo wszystko mogą mieć ona dla jakości życia człowieka, duże znaczenie. Kiedy unicestwimy swój rozumujący intelekt, dostrzeżemy, że nasze życie wypełnia pustka, ponieważ nasz umysł oczyszcza się z jakichkolwiek założeń. To wymaga ogromu pracy i totalnej zmiany myślenia, co dla wielu z nas wydaje się nieosiągalne.

Zobacz także: Jak medytować? Jak się tego nauczyć i o czym pamiętać?

Rodzaje koanów

Koany można podzielić na: 

  • zeniczny - może być wypowiadany lub napisany i jest oparty na języku pojęciowym, 
  • słowny, podzielony na literacki, mistyczny, i przypadkowy, czyli poddany mechanizmom języka, 
  • wizualny -  dzieli się na koany artystyczny i przypadkowy,
  • sytuacyjny: genjō koan Dogena - pojawił się w XIII wieku. Najczęściej jest to filozoficzna opowieść, ale może on również przybierać postać specjalnie stworzonej sytuacji. Niekiedy koan powiązany jest ze sztuką performance, czy teatrem. Pojawia się w sytuacjach całkowicie przypadkowych, które wynikają np. podczas rozmów,
  • filozoficzny, 
  • psychoanalityczny, 
  • naukowy, 
  • dźwiękowy.

Jak widać, koany można zadawać na wiele sposobów. Na ogół są one powierzane mnichom i adeptom zen. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby koany studiować samodzielnie. Na rynku można zakupić wiele książek, opisujących koany, z wyjaśniającymi komentarzami. Jeśli zdecydujesz się na samodzielną pracę z koanem, wiedz, że możesz do nich wracać cały czas. Tak samo, jak wraca się do medytacji czy modlitwy. Koany można odnaleźć w wielu aktywnościach człowieka, nad którymi spędza czas na co dzień.

Zobacz także: Czakry - czym są, kolory, znaczenie i wpływ na nasze życie!

Geneza koan zen

Koan zen rozwinął się za panowania dynastii Tang, których okres panowania przypada między VII a X wiekiem. Były stworzone na podstawie powiedzeń mistrzów Chin. Te historie i komentarze, które się obok nich znajdowały, znalazły swoje zastosowanie podczas edukacji uczniów na temat nauk buddyjskich. Koan rozwinął się więc z praktyki literackiej. Fragmenty dialogów zamieniane były w ciekawe historie. Na styl pisania w koan zen miały wpływ różne gry literackie:

  • aluzja - wykorzystywano ją do możliwości oderwania się od głównego tematu,
  • wiersze, których temat był inny, niż niektóre linijki, które można było w nich spotkać,
  • gra słowna oparta na faktach.

W późniejszych latach, za panowania dynastii Song (960-1297), użycie koanów zostało zmienione. Teraz praktyka miała dotyczyć obserwowania i koncentrowania się na jednej frazie np. słynnym „mu”.  

Zobacz także: OOBE - na czym polega i jak go doświadczyć? Techniki i zagrożenia

Koany i pierwsi mistrzowie

Historia koanów jest dość długa. Uważa się, że pierwszym mistrzem, który rozpoczął zadawać swoim uczniom irracjonalne pytania jest Paliwa Daoyi (709-788). Na jego pytania nie było odpowiedzi. Słynął z tego, że kiedy pytał o coś swojego ucznia i wyczuł, że mózg owego ucznia nagle zderzył się ze ścianą i próbuje przetrawić pytania, nagle zaczynał krzyczeć mu do ucha lub wykorzystywał inne metody wstrząsowe.

Kolejnym mistrzem, który mocno przyczynił się do rozwoju koanów żył w latach 947-1024 i nazywał się Shanzhao. Wydał on zbiór składający się ze stu koanów, które zostały podzielone na trzy części. Do każdego koanu dodał poetyckie streszczenia. Dość mocno wpływał on na innowacyjne zmiany koanów.

Praktyka koanowa, jako metoda wychodzenia ze schematów, została zapoczątkowana przez mistrza Chan Huanglonga Huinana, żyjącego w latach 1002-1069. Stworzył on test koanowy, którego zadaniem było sprawdzenie jego uczniów, którzy chcieli uczyć się praktyki koanowej.

Zobacz także: Horoskop numerologiczny 2021. Poznaj wibrację swojego roku osobistego

Jak widać, koan nie jest łatwy do przyswojenia dla każdego. Nie wszyscy są w stanie zrozumieć, o co tak naprawdę chodzi w tej całej praktyce. Zadaniem koanu jest porzucenie logiki, tylko wtedy można w pełni rozpocząć praktykę. Tutaj doświadczysz absurdu i konsternacji. Nic nie jest stałe i pozostawione schematom. Koany nie mają utartych szlaków. Praktykując je, aktualizujesz swój umysł wciąż na nowo.