Zamknij

Czaszka i kości - znaczenie i historia symbolu

24.03.2021
Aktualizacja: 24.03.2021 22:08

Czaszka i kości to bardzo stary symbol, który przez wieki zyskał wiele interpretacji. Przez to, gdzie i w jakim celu był wykorzystywany, jego znaczenie jest różnorodne. Jest m.in. symbolem piratów. Nie da się ukryć, że widok czaszki ze skrzyżowanymi piszczelami, to raczej niepokojący widok. Czy jest się czego bać? Jakie znaczenie ma symbol czaszki i kości? 

Czaszka i kości to symbol, który gości na pirackich banderach.
fot. Shutterstock

Najczęstszym skojarzeniem, jakie przywołuje czaszka i kości, to piraci. Symbol ten był motywem na czarnej fladze wiszącej na masztach statków. Choć dokładna geneza tego znaku nie jest potwierdzona, wiadome jest, że powstał na długo, zanim na świecie zaczęli grasować piraci. 

We współczesnym świecie symbol czaszki i kości znalazł miejsce jako wzór wykorzystywany w modzie, został przywłaszczony przez różne subkultury, a nawet organizacje wolnomularskie. Wiele osób decyduje się na efektowną ozdobę ciała, jaką jest czaszka -tatuaż. Symbol w tej formie ma mniejsze znaczenie i czaszkę traktuje się jedynie jako ozdobę. Większą wartość zyskała na innych polach i mocno zakorzeniła się w symbolice i kulturze. 

Zobacz także: Znaczenie tatuaży - 15 najpopularniejszych wzorów!

Co oznacza symbol czaszki i kości? 

Czaszka i kości w znaczeniu podstawowym odnoszą się do śmierci - zjawiska śmiertelności, z którą trzeba się liczyć, ale także nieosiągalnej nieśmiertelności. W szerszym znaczeniu wykorzystywany jest jako symbol śmierci oraz ostrzeżenie. 

Wizerunek czaszki oraz kości był nieodłącznym elementem bóstw odpowiadających za śmierć, życie pozagrobowe lub tych, którzy zajmowali się przeniesieniem duszy ze świata materialnego do zaświatów. Czaszka pojawiała się również na cmentarzach, grobowcach i nagrobkach

W średniowieczu czaszka i kości skrzyżowane za nią symbolizowały śmierć. Uosabiały również sentencję memento mori (pamiętaj o śmierci) i wraz z tym napisem utrwalano je na nagrobkach. 

Czaszka jest częstym motywem mającym odniesienie w literaturze i sztuce. Intensywny rozwój kultury oraz ułatwienie jej dostępu pozwoliły utrwalić nowe znaczenie czaszki, czyli zło. Narodziny filmu i jego ekspansja kulturowa utrwaliły tę symbolikę. 

Ponadto, czaszka i kości wykorzystywane są w przemyśle jako znak ostrzegający o niebezpieczeństwie. Najczęściej dotyczy on trujących substancji, dlatego znak ten reprezentuje truciznę oraz toksyczność. Oznacza również niebezpieczeństwo utraty życia, dlatego umieszcza się go na tabliczkach w miejscach wysokiego napięcia. 

Zobacz także: Symbole słowiańskie - jak wyglądają i co oznaczają?

Skąd pochodzi symbol czaszki i kości? 

Trudno jest wskazać moment, w którym powstał symbol czaszki i kości. Nie jest również możliwe określenie, kto mógłby stać za jego stworzeniem. Istnieje za to wiele poszlak wskazujących, kiedy oraz w jakim kontekście mógł zostać używany. Jak powstał symbol czaszki i kości? 

Najwcześniejsze wzmianki na temat czaszki i kości notowane były już w starożytności - występowały w chrześcijańskich katakumbach w Jerozolimie w regionie Ziemi Świętej. Dawniej zmarłych chowano w takich katakumbach bez trumny, balsamowania lub urny. Ciało pozostawiano do rozkładu, po czym zbierano jego resztki, w tym też czaszkę i kości, które umieszczano w kamiennej urnie. Jako że kości nóg są długie, trzeba było je krzyżować nad czaszką, by zmieściły się w urnie. W tym upatruje się powstania znaku czaszki i kości.  

Symbol czaszki odnotowano również we wczesnej Nowej Anglii, gdzie wyryte były na starych grobach. Tam jednak występowała często w towarzystwie aniołów, których skrzydła symbolizowały wznoszenie się poza śmierć, moment przejścia do życia wiecznego. 

Zobacz także: Symbol siły - magiczny znak w wielu odsłonach

Czaszka i kości jako tatuaż - znaczenie 

Wśród zwolenników tatuaży, czaszka i kości jest jednym z najbardziej znanych motywów. Mimo jego pierwotnego znaczenia stał się on akceptowalnym elementem kultury i dzięki temu zaczął się przenosić na skórę w formie artystycznych rysunków.  

Przyjęło się, że czaszka jako tatuaż ma znaczenie związane z trucizną i śmiercią. Nawiązuje do piratów. Jednak jego znaczenie może się zmieniać w zależności od stylu, w jakim zostanie wytatuowany. Z pewnością jednak jako wzór nie niesie od żadnych negatywnych konotacji. Traktowany jest jedynie jako kultowy wzór.  

Zobacz także: Symbol szczęścia - co przynosi pomyślność?

Czaszka w literaturze i sztuce 

Z czasem czaszka i kości stały się jednym z motywów w utworach literackich oraz sztuce. Najpopularniejszym przykładem jest William Shakespeare i jego Hamlet. 

Hamlet i czaszka 

Tytułowy Hamlet trzyma w ręce czaszkę, która okazuje się należeć do jego zmarłego przyjaciela. Patrzy on w czaszkę i wypowiada słynne słowa: “Być albo nie być? Oto jest pytanie”. Scena ta symbolizuje nieśmiertelność człowieka oraz odnosi się do sensu jego istnienia.  

Czaszka jako symbol pokuty 

Czaszka często przedstawiana jest w malarstwie. Przykładem jest obraz "All is Vanity" autorstwa C. Allana Gilberta. Przedstawia on Gibson Girl siedzącą przy toaletce. W obrazie zastosowano metodę iluzji, przez co na pierwszym planie widoczna jest czaszka, a dopiero po chwili kobieta przyglądająca się własnemu odbiciu.  

Obraz symbolizuje w ten sposób przemianę wewnętrzną, która polega na odbyciu pokuty za własne grzechy i odmianę swojego dotychczasowego życia. Jest to nawiązanie do Marii Magdaleny - zestawiana z czaszką symbolizuje pokutę. 

Zobacz także: Oko Horusa – pochodzenie i znaczenie symbolu

Symbol czaszki w religii 

Częste przedstawianie czaszki w kontekście religijnym wynika z głęboko zakorzenionego wierzenia w życie pozagrobowe, które jest podstawą większości wyznań. W ten sposób też czaszka znalazła się w kulturach i religiach kultywujących śmierć. Przykładem jest religia hinduistyczna oraz Dzień Zmarłych w Meksyku.  

Czaszka i kości w hinduizmie 

W religii hinduistycznej boga Shivę przedstawiano z czaszką w rękach. Girlandę z czaszek nosiła również bogini Charmunda. Do dziś można oglądać czaszki i kości w formie rzeźb w wielu świątyniach, m.in. w Hoysaleswara Temple lub Chennakeshava Temple. Z kolei świątynia bogini Kali jest pokryta prawdziwymi czaszkami

Dia de los Muertos - meksykański Dzień Zmarłych 

Chrześcijański Dzień Zmarłych obchodzony w Meksyku to jedno z najpopularniejszych świąt na świecie. Odbywa się w nocy z 1 na 2 listopada. W tym czasie wierni modlą się i wspominają zmarłych członków rodziny oraz przyjaciół. Święto w swojej formie przypomina bardziej świętowanie, niż żałobę. W tym czasie tworzy się efektowne, kolorowe ołtarze ozdobione kwiatami oraz kolorowymi czaszkami.  

Zobacz także: Czarna wstążka - co oznacza? Jaka jest symbolika wstążki żałobnej?

Czaszka i kości a piraci 

Czaszka i kości nierozerwalnie łączą się z piratami. Nie są oni jednak odpowiedzialni za powstanie tego symbolu, choć przyczynili się mocno do jego rozpowszechnienia. W okresie piractwa morskiego spopularyzowała się czarna flaga piracka z biała czaszką nad dwoma skrzyżowanymi piszczelami.  

Bandera piracka 

Flaga ta nosi nazwę bandera piracka. Taką nazwę przyjęła od angielskiego zwrotu Jolly Roger (czyli: Wesoły Roger). Przed epoką piratów określenie to oznaczało beztroskiego mężczyznę, ale zmieniło się ono w 1703 roku, gdy pirat John Quelch tym mianem określił wieszaną przez siebie flagę i przylgnęło ono do niej. Flaga piratów miała budzić strach i popłoch - tak też się stało. Kojarzyła się ze zniszczeniem i śmiercią. Tak też zaczęto postrzegać flagę a Jolly Roger zmieniło swoje znaczenie. 

Co ciekawe, znak czaszki i kości został zapożyczony przez piratów od templariuszy. Swego czasu, członkowie zakonu templariuszy traktowani byli podobnie jak piraci, jako grabieżcy, gdyż na krucjatach gromadzili ogromne majątki. 

Zobacz także: Kaduceusz - znaczenie i symbolika

Totenkopf, czyli niemiecka czaszka i kości 

Czaszka i kości znane są również jako Totenkopf (w wolnym tłumaczeniu: trupia głowa), które wykorzystywano do opisywania wojskowych insygniów w wojsku. Symbol ten jednak różni się nieco od tradycyjnej czaszki i kości lub bandery pirackiej. Totenkopf przedstawia czaszkę umieszczoną na tle skrzyżowanych piszczeli. Ponadto, symbol ten wykorzystywały legalne władze na lądzie, podczas gdy piraci byli morskimi złoczyńcami wyjętymi spod prawa.  

Czaszka i kości - stowarzyszenie wolnomularskie 

W jednym miejscu czaszka i kości posiada inne znaczenie, niż śmierć. Wśród masonów oznacza odrodzenie oraz przemijanie świata materialnego. Może również oznaczać bramę do wyższych sfer zrozumienia. Jest wykorzystywany w rytuałach inicjacyjnych jako symbol przeistoczenia. Z tego powodu jest to oficjalny symbol masonów. 

Czaszka i kości (Skull and Bones) to również nazwa elitarnego stowarzyszenia pseudo-wolnomularskiego założonego w 1832 roku. Obecnie działa ono na Uniwersytecie Yale w USA. Uważa się, że członkami tej organizacji są głównie mieszkańcy wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych. Członkostwo przypisywane jest wielu znanym osobom ze świata polityki, m.in. George’owi Bushowi. 

Zobacz także: Czarny kot - symbolika, przesądy i ciekawostki

Trupia czaszka w modzie 

Symbol trupiej czaszki przewija się również w modzie. Prawdziwy skok popularności zyskała w 2003 roku dzięki światowej sławy projektantowi Alexandrowi McQueenowiW swoich projektach często wykorzystywał motyw czaszki oraz prezentował stylizowane czaszki w formie akcesoriów, butów i biżuterii. 

Z czasem czaszka opanowała wszelkie możliwe elementy garderoby. Zaczęła pojawiać się na wybiegach innych projektantów oraz w sieciówkach. Choć okres największej popularności ubrań i dodatków z czaszką już dawno minął, motyw ten nadal regularnie pojawia się w wielu kolekcjach.  

Symbol trupiej czaszki w subkulturach 

Czaszka i kości były wykorzystywane jako symbol buntu wśród wielu subkultur m.in. kulturze punk, gdy był on sposobem na wyrażenie odmiennej ideologii. Z czasem ideologiczny wydźwięk czaszki złagodniał, a zastąpiła go kreacja artystyczna. Wraz z rozwojem ciężkiej muzyki metalowej oraz jej odmian, w których pojawiały się mroczne treści lub niezgodne ze społecznie przyjętymi normami, czaszka ponownie zaczęła przyjmować postać zła. Jednak już nie jako wyraz metafizyczny, a jedynie element umacniający przekaz piosenek.